วิธีแยกเพศต้นกัญชา

• 1. สัญญาณแรกของพรีฟลาวเวอร์
• 2. ลักษณะต้นเพศผู้
• 3. ลักษณะต้นเพศเมีย
• 4. ลักษณะต้นกะเทย (hermaphrodite)
• 5. การใช้เมล็ดพันธุ์ feminized หรือ การปักชำ
• 5. a. ข้อดี
• 6. สรุป

การแยกเพศ เมล็ดพันธุ์กัญชา ก็คือการหาว่าต้นที่ปลูกจะออกมาเป็นเพศผู้หรือเพศเมีย ซึ่งถือว่ามีความสำคัญด้วยเหตุผลหลายประการ ตั้งแต่การผสมพันธุ์ไปจนถึงการล่า ฟีโนไทป์ อย่างละเอียด เมื่อรู้วิธีและเวลาตรวจเพศต้นกัญชาจะช่วยให้คุณได้เปรียบในการปลูกแบบ indoor  กัญชาเป็นพืชที่มีเพศแยก (dioecious) โดยแต่ละต้นจะเป็นเพศผู้หรือเพศเมียเท่านั้น เพศผู้จะสร้างดอกเป็นถุงเล็ก ๆ ที่บรรจุละอองเรณูไว้ เมื่อถุงเรณูแก่ ละอองเรณูจะถูกแมลงและลมหอบพาไปยังดอกเพศเมียเพื่อผสมเกสร

ดอกเพศเมียจะรวมเป็นกลุ่มดอก ใบ กิ่งก้าน ที่เรียกว่า inflorescences หลายคนมักสับสนเรียก “bud” ว่าคือดอก แต่จริง ๆ “bud” เกิดจากกลุ่มดอกเล็ก ๆ มากมาย ดอกกัญชาแท้จริงจะมีสองรก (stigma) ซึ่งคือเส้นขนเล็ก ๆ รอบ ๆ bud, เนื้อห่อหุ้ม (bract) และออวุลที่อยู่ภายใน bract ตรงฐานของ stigma เมื่อละอองเรณูเพศผู้ตกถึง stigma จึงเกิดการผสมเกสรและเมล็ดจะเจริญเติบโตอยู่ใต้เนื้อเยื่อ bract พืชที่มีเพศแยกแบบนี้ทำให้กัญชาโดดเด่นในบรรดาพืชอื่น ๆ เพราะส่วนมากจะมีทั้งเพศผู้และเมียในต้นเดียวกัน (monoecious) เรื่องนี้จึงกลายเป็นปัญหาสำหรับผู้ปลูกกัญชา

คนส่วนใหญ่ปลูกกัญชาเพื่อเก็บดอกเพศเมียคุณภาพสูง ไม่ใช่ถุงเรณูเพศผู้ โชคดีที่เมล็ดกัญชา feminized สามารถแก้ปัญหานี้ได้ เพราะมีโอกาส 99% ที่จะให้ต้นเพศเมีย ส่วนเมล็ดสายพันธุ์ปกติจะให้โอกาส 50-50 ระหว่างเพศผู้กับเมีย ถึงดูเหมือนจะไม่ใช่ปัญหาใหญ่ แต่ถ้ามีเพศผู้ในห้องปลูกก็จะลดคุณภาพและความแรงของดอกเพศเมียอย่างมาก เพราะเมื่อผสมเกสร ดอกเพศเมียจะสร้างเมล็ดและใช้พลังงานสร้าง cannabinoid ลดลง และแน่นอนว่าไม่มีใครอยากสูบบัดที่เต็มไปด้วยเมล็ด! โชคดีที่สามารถแยกต้นเพศผู้กับเพศเมียก่อนถุงเรณูจะพัฒนาเต็มที่ได้ง่าย ในบทความนี้ เราจะอธิบายวิธีแยกเพศกัญชา ลักษณะสำคัญที่ควรดู และข้อผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้น

1. สัญญาณแรกของพรีฟลาวเวอร์

เมื่อปลูกจากเมล็ด ต้นกัญชาจะโฟกัสการพัฒนา ราก ใบ และลำต้นในระยะแรก ๆ ถ้าผู้ปลูกให้แสง 18 ชั่วโมงต่อวัน ความชื้นสูงใกล้ 75% ประมาณ 5-6 สัปดาห์ ต้นจะเริ่มแสดงพรีฟลาวเวอร์ พรีฟลาวเวอร์เป็นเบาะแสแรกของเพศกัญชา โดยจะเกิดขึ้นตรงข้อกิ่ง (node) ที่กิ่งแตกจากลำต้น แม้จะเล็กมากในตอนแรก แต่เพศผู้และเมียมีลักษณะต่างกันที่แยกด้วยตาเปล่าได้

พรีฟลาวเวอร์เพศเมียจะมีรูปคล้ายหยดน้ำ พร้อมรกเล็ก ๆ โผล่ออกมา ส่วนเพศผู้จะกลมกว่าชัดเจนและไม่มีรก พรีฟลาวเวอร์จะพัฒนาอย่างรวดเร็ว ดังนั้นควรสังเกตบริเวณนี้เป็นพิเศษเมื่อพืชเข้าสู่ช่วงเปลี่ยนจาก ระยะเจริญเติบโต สู่ระยะออกดอก

เนื่องจากสายพันธุ์ photoperiod ที่ปลูกในร่มต้องเปลี่ยนรอบแสง คุณจะจับเวลาช่วงสำคัญนี้ได้ชัดเจน แต่หากปลูก photoperiod กลางแจ้งต้องหมั่นสังเกตเป็นพิเศษ เพราะช่วงออกดอกขึ้นอยู่กับวัฏจักรแสงธรรมชาติ สำหรับสายพันธุ์ autoflowering จะออกดอกตามนาฬิกาชีวภาพของพันธุกรรม ผู้ปลูกจึงควรจับตาในช่วงสัปดาห์ที่ 3–4 ของวัฏจักรการเติบโต หลังต้นขึ้นอินเทอร์โนด (internode) ที่ 6 หรือ 7 จะเริ่มสังเกตจุดบ่งชี้เพศได้ ต้นที่เข้าสู่ ช่วงออกดอก ตั้งแต่ระยะต้นกล้า อาจต้องรอ 3-4 สัปดาห์กว่าจะเห็นพรีฟลาวเวอร์แรก ซึ่งเป็นสัญญาณบ่งเพศต้นกัญชาอย่างชัดเจน อาจจะเป็นพรีฟลาวเวอร์เพศผู้หรือเมีย ขึ้นกับสายพันธุ์ บางสายปล่อยพรีฟลาวเวอร์ไวกว่าแต่สุดท้ายจะเผยตัวราว ๆ เวลาเดียวกัน ไม่ต้องกังวลกับการแยกเพศผู้ตั้งแต่เนิ่น ๆ เพราะเพศผู้จะยังไม่ปล่อยละอองเรณูจนกว่าจะโตเต็มที่ในช่วงหลัง

2. ลักษณะต้นเพศผู้

สิ่งที่มือใหม่กลัวที่สุดเวลาใช้เมล็ดปกติคือปล่อยให้เพศผู้ผสมเกสรทั้งแปลง ถ้าคุณตั้งใจหาแต่เพศเมียเพื่อ pheno hunt ก็ไม่ต้องห่วง ถ้าย้ายเพศผู้ก่อนออกถุงเรณูจะไม่กระทบอะไร ต้นกัญชาเพศผู้จะสร้างพรีฟลาวเวอร์ ตรงจุดเดียวกับต้นเพศเมีย ทำให้แยกเพศตั้งแต่ต้นค่อนข้างยาก และบางครั้งก็ต้องรออีกหลายสัปดาห์กว่าจะรู้แน่ชัด

คุณจะเห็นระหว่างอินเทอร์โนดด้านบน มีจุดกลุ่มเล็ก ๆ หยดกลม ๆ สีเขียว เมื่อแก่จะเห็นติดกับก้านสั้น ๆ และจะใหญ่ขึ้นและเปลี่ยนเป็นสีเขียว ควรรอจนมั่นใจในลักษณะเพศผู้ก่อนคัดทิ้งเสมอ หลีกเลี่ยงทิ้งต้นโดยไม่จำเป็น เพราะอาจกลายเป็นต้นเพศเมียแทนได้

3. ลักษณะต้นเพศเมีย

การแยกพรีฟลาวเวอร์เพศเมียง่ายกว่า เพราะแค่หาขน pistil เล็ก ๆ คล้ายเส้นผม เมื่อมันโผล่ออกมาจากอินเทอร์โนดจะดูเหมือนขนตาขาวหรือใบหญ้าเส้นเล็ก ๆ ต่อมาขนสีขาวเหล่านี้จะทยอยงอกเพิ่มแทรกตามกิ่ง และอาจมองยากในช่วงแรก ตรวจสอบให้แน่ใจก่อนว่าที่เห็นคือพรีฟลาวเวอร์เพศเมียจริง ๆ และควรรอจนเห็น pistil สีขาวชัดเจน

หลังพบ pistil ครั้งแรก อีกไม่กี่สัปดาห์ขน pistil จะพัฒนาอย่างต่อเนื่อง และเริ่มสร้างช่อดอกเต็มที่ ตรงจุดนี้พืชต้องการฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมสูงเพื่อกระตุ้นสร้างดอกและ bud ควรใช้แว่นขยายหรือลูป ส่อง ไทรโคม ในการตรวจสอบซ้ำ อาจต้องรอสัก 1-2 สัปดาห์จึงจะมั่นใจว่าเป็นเพศเมียแน่นอน

4. ลักษณะต้นกะเทย (Hermaphrodite)

เราอธิบายเพศผู้และเมียแล้วว่าต่างกันอย่างไร แต่ว่ามี “เพศที่สาม” ในต้นกัญชาคือ เพศกะเทย Hermaphrodite (มักเรียกกันย่อ ๆ ว่า hermie) แล้ว hermaphrodite กัญชาคืออะไร?  เพศกะเทยคือต้นที่มีอวัยวะสืบพันธุ์ทั้งเพศผู้และเพศเมีย ในหนึ่งเดียว เรื่องนี้เป็นลักษณะโดยธรรมชาติที่เกิดเวลาต้นกัญชาได้รับความเครียดหรือบาดเจ็บ เพื่อรักษาโค้ดพันธุกรรมแก่รุ่นต่อไปโดยผสมตัวเองได้ 

แต่ถ้าปลูกกัญชาเพื่อใช้หรือขาย ผลที่ไม่ต้องการที่สุดคือช่อดอกกลายเป็นเพศกะเทย เพราะแค่ต้นเดียวอาจทำให้ทั้งแปลงถูกผสมเกสรได้เพศผู้ ส่งผลเสียหลายประการ พอฝักกัญชาถูกผสม ต้นพืชจะใช้พลังงานสร้าง เมล็ด แทน cannabinoid และลดคุณภาพผลผลิตทั้งขนาดและความพอใจในการปลูกลง

วิธีป้องกันต้นไม่ให้กลายเป็นกะเทย?

มี 2 สาเหตุหลักที่มีผลต่อการเปลี่ยนเพศของต้น คือ เครียดจากสิ่งแวดล้อม และ พันธุกรรม บางสายพันธุ์กัญชา (โดยเฉพาะสาย sativa) มีแนวโน้มเป็นกะเทยมากขึ้น ในปัจจุบันธนาคารเมล็ดพันธุ์และผู้ผลิตเชิงพาณิชย์ได้ปรับปรุงพันธุกรรมจนแทบไม่ต้องกังวล (แนะนำซื้อเมล็ดจากเรา รับประกัน zero percent genetic hermies) แต่แม้เลือกเมล็ดดีที่สุดแล้ว หากสิ่งแวดล้อมผิดหรือบาดเจ็บก็ยังเกิด hermie ได้ กฎทองคือหลีกเลี่ยงความเครียดทุกรูปแบบช่วงออกดอก ดูสถานการณ์ที่อาจทำให้ต้นเพศเมียกลายเป็นกะเทยได้เช่น:

• ความร้อนในห้องปลูกเกิน 28 องศาเซลเซียส
• ให้ปุ๋ยมากเกินไป
• รดน้ำเย็นหรือร้อนเกินไป ควรรดน้ำอุณหภูมิห้อง
• เปลี่ยนช่วงแสงไฟ กระแสไฟตกบ่อยอาจทำให้ทั้งแปลงกลายเป็นกะเทยได้
• บาดเจ็บจากการเด็ดใบ ต้องระวังอย่างสูง อย่าเด็ดเกิน 30% ของใบพัดในครั้งเดียว
• รดน้ำมากหรือน้อยเกินไปก็เป็นสาเหตุหนึ่ง

ถ้าคุณสงสัยว่ามีต้นกะเทยในแปลง ทางที่ดีที่สุดคือต้องถอนและกำจัดทิ้ง (ถึงจะเสียดายก็ตาม) ถ้าพบตอนต้นเข้าสู่ช่วงออกดอกแล้ว มี 2 ทางเลือก ถ้าแค่มีถุงเรณูเพศผู้เพียงเล็กน้อย สามารถใช้แหนบดึงออกอย่างระวังและแยกต้นไว้ให้ห่างจากต้นอื่น แต่ถ้าถุงเรณูขึ้นหลายอันแล้ว ให้ถอนทิ้งได้เลย

5. การใช้เมล็ดพันธุ์ Feminized หรือ การปักชำ

วิธีเดียวที่รู้เพศก่อนต้นโตเต็มวัยได้แน่ ๆ คือปักชำต้นนั้น ตัดกิ่งใดก็ได้ปักชำ การปลูกกัญชาด้วยเมล็ด feminized หรือปักชำที่รับประกันเพศเมีย มีข้อดีทั้งในระดับบ้านไปจนถึงเชิงพาณิชย์

ตัดกิ่งใดกิ่งหนึ่งแล้วเสียบในถ้วยขนาดเล็ก ใส่วัสดุเพาะ รอให้รากงอก หลังรากเจริญแล้วให้นำเข้าโปรแกรมแสง 12/12 เร็ว ๆ นี้ต้นจะเข้าสู่ความสมบูรณ์และแสดงเพศออกมา เพราะกิ่งปักชำมี DNA เดียวกับต้นแม่ จะโชว์เพศเดียวกับต้นแม่ แต่วิธีนี้ใช้ไม่ได้กับ autoflower เพราะพวกนี้ออกดอกตามอายุ ไม่ใช่รอบแสง ถ้าคุณไม่ได้ผสมพันธุ์แต่ต้องการปลูกต้นเพศเมียสูงสุด การใช้เมล็ด feminized หรือกิ่งปักชำคือทางที่เหมาะสมที่สุด

ข้อดี

• รับประกันว่าต้นที่ปลูกจะเป็นเพศเมีย 100% หมดปัญหาต้องถอนต้นก่อนถึงระยะออกดอก ประหยัดพื้นที่ ปุ๋ย และวัสดุปลูก
• ทำ Sea of Green ขนาดใหญ่ได้โดยไม่ต้องห่วงเรื่องต้นเพศผู้ ป้องกันการปนเปื้อนจากละอองเรณูและลดโอกาสติดเมล็ดที่ขายไม่ได้
• การทำกิ่งปักชำทำให้รู้แน่ชัดในสายพันธุ์ที่ได้ เพราะผ่านการพิสูจน์แล้ว หลายครั้งจะมีข้อมูลออนไลน์สำหรับกิ่งปักชำยอดนิยม

6. สรุป

การรู้วิธีแยกเพศกัญชาเมื่อใช้เมล็ดปกติคือหัวใจที่จะรักษาแปลงเพศเมียล้วนไว้ได้ เราแนะนำให้ใจเย็นและตรวจสอบให้ชัวร์ก่อนจะทิ้งต้น และยอมปล่อยให้เพศผู้โตมากพอจนเห็นถุงเรณูชัดเจน