• 1. Sağlıklı kenevir fideleri
• 2. Aşırı sulama
• 2. a. Nasıl düzeltilir?
• 3. Yetersiz sulama
• 3. a. Nasıl düzeltilir?
• 4. Besin problemleri
• 4. a. Nasıl düzeltilir?
• 5. Aşırı sıcaklık
• 5. a. Nasıl düzeltilir?
• 6. Çok fazla (veya Çok az) işık
• 6. a. Nasıl düzeltilir?
• 7. Tohum kabuklarının fidede takılı kalması
• 7. a. Nasıl Çözülür?
• 8. Kenevir fide aşamasında dikkat edilmesi gerekenler
• 9. Kenevir fide sorunları hakkında sss
• 10. Sonuç

Fideyle ilgili sorunlar sıkça görülür ve bitkinin yaşam döngüsünün ilerleyen safhalarını etkileyebilir; bu yüzden mümkün olduğunca hızlı tespit edip müdahale etmeniz çok önemlidir. Sararan veya şekilsiz yapraklar, yanmış uçlar ya da yavaş büyüme; hepsi kenevir fide sorunlarının işaretleridir. Fide iyileşebilse de bu durum, bitkilerinizin nihai boyutunu ve verimini etkileyebilir. 

En kötü senaryoda fideler toprakta bulunan patojenlere yenik düşebilir, devrilebilir ve çok kısa sürede kuruyabilirler. Fideler doğası gereği savunmasızdır; zararlıları uzak tutan koruyucu bileşikleri daha az barındırırlar. Sadece birkaç yaprağı ve çok küçük bir kök sistemi vardır—herhangi bir hasar, fotosentez yapmalarını veya besin alımını engelleyebilir. 

Neyse ki, bir kenevir yetiştiricisi olarak, fidelerinizin iyi gelişmesi için uygulayabileceğiniz pek çok yöntem var. Bu teknikler, temel olarak fidelerinizi sağlıklı ve güçlü birer bitkiye dönüştürmek için ihtiyaç duyduğu her şeyi sağlamak üzerine kuruludur. Sorunları tespit etmek aslında çok zor değildir, ancak yeni bir yetiştiriciyseniz önce sağlıklı bir fidenin nasıl göründüğünü bilmelisiniz.

1. Sağlıklı Kenevir Fideleri

Kenevir fideleri, önce “kotiledon” adı verilen yuvarlak iki küçük yaprakla başlar. Bu yapraklar tohumun içinde zaten oluşmuştur ve tohum başarıyla çimlenince açılır. Birkaç gün sonra ise ilk dişli yapraklar oluşmaya başlar ki bu, fidenizin büyümeye başladığının bir göstergesidir. Kenevir fideleri sağlığın göstergesi olan birkaç temel özelliğe sahiptir. Öncelikle, bu erken aşamada bile, koyu ve canlı bir yeşil tonu sergilemelidirler. Bu renk, fidelerin büyümek için ihtiyaç duydukları şekeri üretmek adına yeterince ışık aldığını gösterir. Eğer az ışık verirseniz, fideleriniz solgun ve sarımsı yapraklara sahip olur. 

İkinci olarak, gövdeyi göz önünde bulundurmanız gerekir. Bu önemli anatomik yapı, kökten yukarı su taşıyan ksilem ve yapraktan besini aşağı taşıyan floemden oluşan damar sistemini barındırır. Bu erken aşamada bile, kenevir gövdeleri besinlerin yapraklara taşınmasında ve köklere şeker pompalanmasında çok önemli rol oynar. Buradan itibaren bu değerli karbonhidratlar, besin emilimini ve patojen direncini artıran faydalı mikropları da kendine çeker. 

Gövde, bitkinin geri kalanıyla orantılı olmalıdır. Çok uzun (fidan tipi) bir gövde, ışık eksikliğinin işaretidir ve ileride zayıf bir gövdeye yol açabilir. Daha ileri vakalarda bitkiler devrilebilir. Sağlıklı bir fide için başka neye dikkat edilmeli? Tugor! Tugor, bitkileri güçlü ve dik tutan basınca verilen addır. Bitkiler su aldıktan sonra hücrelerindeki kofullarda bolca su depolarlar. Bu yapılar şiştikçe, bitkiler dikleşir ve yaprakları açılır. Fideler susuz kaldığında tugor kaybeder ve yapraklar sarkmaya, solmaya başlar.  Son olarak, sağlıklı kenevir fideleri hastalıksız görünmelidir. Yaygın fide hastalıklarının semptomları arasında tamamen devrilen ve gövdeleri büzüşen bitkiler bulunur.

2. Aşırı Sulama

Aşırı sulama, yetiştiriciler arasında en sık rastlanan kenevir fide sorunlarından biridir. Evet, bitkiler suya ihtiyaç duyar; fakat aynı zamanda sağlıklı gelişim için oksijene de ihtiyaçları vardır ve aşırı sulama yaptığınızda oksijen eksikliği sebebiyle bitkilerinizi boğabilirsiniz. Şaşırtıcı olabilir ama bitki kökleri nefes alır. Toprak parçacıkları arasındaki gözenekler oksijen içerir ve kökler, bu kritik molekülü difüzyon yoluyla alır. Bitki içinde bu oksijen, şekerleri enerjiye dönüştürdüğü hücresel solunum sürecinde kullanılır.

Peki ya hidroponik yetiştirilen bitkiler? Hidroponik sistemlerde köklerin yaklaşık ⅓’ü sudan uzak tutulur; böylece kökler su emerken aynı anda nefes alabilir. Yani kökler suda olsa da yine oksijen alır. Bitkileriniz gerekli oksijeni alamadığında yapraklar sarkmaya başlar ve uzun süre müdahale edilmezse sararmaya başlar. Bu tip semptomlar görüyorsanız muhtemelen sorun, zayıf drenajdan ya da çok sık sulamadan kaynaklanıyordur. Bitkileri boğmanın yanı sıra, fazla sulanmış yetiştirme ortamı oksijensiz (anaerobik) hale gelir ve kötü bitki patojenlerini çekebilir. Örneğin, küt kökü patojeni olarak bilinen pythium, ıslak toprakta gelişir.

Nasıl Düzeltilir?

• Bitkileri suyun içinde bekletmeyin.
• Smart pot veya Air pot gibi daha iyi kaplar edinin.
• Drenaj ve oksijenlenmeyi artırmak için toprağa perlit karıştırın.
• Kabın alt kısmında drenaj delikleri açarak suyun akması sağlayın.

3. Yetersiz Sulama

Aşırı sulama gibi yetersiz sulama da çok yaygındır. Özellikle yeni başlayan ve aşırı sulamaktan kaçınmak isteyen yetiştiricilerde görülür. Belirtileri aşırı sulamayla hemen hemen aynı olduğu için kafa karıştırıcı olabilir. Bitkilerin her zaman suya erişimi olması gerekir; kökler sürekli nemli kalmalı çünkü bitkiler terleme yoluyla sürekli su kaybeder ve yapraklardaki suyun yenilenmesi gerekir.

Su—yaşamın molekülü—kenevir bitkilerinde birkaç kritik role sahiptir. Öncelikle, fotosentez sürecinde temel rol oynar. Karbondioksit ve güneş ışığı ile birlikte, bitki enerji ihtiyacını karşılayan önemli şekeri su ile üretir. Ayrıca bitkilerin dik, sağlam ve diri olmasını sağlar. Suyun verdiği tugor, bitkinin aşırı rüzgâr ve sıcağa karşı dayanıklı olmasına yardımcı olur. Yeterince su olmadığında, kenevir bitkileri temel işlevleri gerçekleştiremez ve kuruyup en sonunda ölür. Yani sulama yaparken dikkatli olun ama bitkilerin susuz kalmamasına da mutlaka özen gösterin.

Nasıl Düzeltilir?

• Toprağın en üst kısmının her zaman nemli olduğundan emin olun.
• Su tutma kabiliyetini artırmak için toprağı coco fiber veya vermikülit ile karıştırın.

4. Besin Problemleri

Aşırı veya yetersiz sulama semptomlarına benzer şekilde, aşırı beslenen bitkilerde de sarı yapraklar veya sarı lekeler, yanmış uçlar ya da yavaş büyüme görülür. Fidelerde besinle ilgili sorunlar genellikle çok erken besin verilmesi, çok fazla besin bir anda verilmesi ya da “sıcak” süper toprak veya önceden gübrelenmiş topraklardan kaynaklanır. Bir seferde fazla besin vermek bir gecede sorun yaratabilir, bu nedenle fidenizi sade su ile sulamanızı ve aşağıdaki tabloya göz atmanızı öneririz, böylece besin kaynaklı fide sorunlarının önüne geçebilirsiniz.

Bunların tahmini değerler olduğunu unutmayın; her gün kontrol ederek eksiklik belirtisi görürseniz bu değerleri azaltıp artırabilirsiniz. Besinleri çok erken vermek toprağı ve dolayısıyla fidenizi fazla yükler, bu nedenle ilk birkaç hafta besin vermemeniz veya çok düşük bir besin dozu kullanmanız gerektiğini unutmayın.

Bu durum organik süper toprakta da olabilir. Organik bile olsa, süper toprak “sıcak” olmadığı zaman beklenmeli; “sıcak” toprak, karışımın biyolojik aktivitelerin hâlâ devam ettiği anlamına gelir; bu nedenle kullanmadan önce yaklaşık 30-45 gün beklemeniz gerekir ama her süper toprak için geçerli olmadığı için kullandığınız ürünü mutlaka inceleyin ve böylece fide sorunlarını önleyin.

Nasıl Düzeltilir?

• Yetiştirdiğiniz ortama uygun olarak besin dozunu ayarlayın.
• Bitkilerinizi beslemeye başlamadan önce en az 10 gün bekleyin.
• Kullandığınız ürünlerin üzerindeki talimatları okuyun.

5. Aşırı Sıcaklık

Aşırı sıcaklık da bitkilerinizi etkileyebilir ve ısı stresi belirtileri görülür: yaprak kenarları taco şeklinde yukarı doğru kıvrılır, kurumaya ve çıtırlaşmaya başlar; daha ileri durumlarda ise yapraklarda sarı-yeşil bir renk oluşur.

Bu duruma yüksek sıcaklık, düşük nem veya çok güçlü fanlar sebep olabilir. Neyse ki, çoğu zaman, bitkilerde semptom çıkmadan önce toprak yüzeyinin kuru olduğunu ve bazen çatlamaya başladığını kolayca fark edebilirsiniz.

Nasıl Düzeltilir?

• Sıcaklık ve nemin uygun seviyelerde olduğundan emin olun.
• Işık kaynağının altına elinizi koyun; size çok sıcak geliyorsa bitkiniz için de çok sıcak demektir.
• Fanlarınızın, bitkinizin bulunduğu evre için fazla kuvvetli olmadığından emin olun.

6. Çok Fazla (veya Çok Az) Işık

Yeni yetiştiriciler arasında en sık rastlanan bir diğer sorun ise, fide aşamasında yeterli ışık sağlanmaması veya çok fazla ışık verilmesidir. Fideleriniz yeterli ışık almıyorsa uzamaya başlar ve gövde aşırı uzun olur; bu kötü çünkü kolayca kırılabilir ve tamir edilemez.

Uzamış bir gövde, fideyken çok büyük bir sorun gibi görünmeyebilir fakat ilerde çok büyük sıkıntılar oluşturur. Bitkiniz yeni yapraklar, gövdeler ve çiçekler geliştirdikçe ağırlığı arttır, uzun gövde bu ağırlığı taşıyamaz ve devrilebilir.

Fideleriniz çok fazla ışık alıyorsa ya da lambalar çok yakınsa, fide susuz kalır ve yapraklar yanar; yanık ve buruşmuş yapraklarla kendini gösterir.

Nasıl Düzeltilir?

• Işık kaynağının mesafesini her gün ayarlayın; ideal noktayı bulmaya çalışın.
• Böyle sorunları önlemek için güçlü LED veya HPS yerine CFL kullanın.

7. Tohum Kabuklarının Fidede Takılı Kalması

Bazen, fide topraktan çıkarken tohum kabuğunun fidenin üzerinde takılı kaldığını ve kendi kendine çıkmadığını görebilirsiniz. Bu durumda, fide sağlıklı gelişemez ve uzama sık görülür, uzun süre müdahale edilmezse fide ölebilir. Bunun sebebi genellikle düşük nemdir. Hasarı en aza indirmek için yapılabilecekler var.

Nasıl Çözülür?

Belirtildiği gibi, bu durum genellikle düşük nemden kaynaklanır. Yapmanız gereken şey tohum kabuğunu nemlendirmek. Fideyi sade suyla spreyleyin veya tohum kabuğuna bir iki damla su damlatın; bu, kabuğun yumuşayarak düşmesini sağlayacaktır. Bazen tohum kabuğu düşse bile kotiledonları kaplayan zar kalabilir ve fide açılmaz; bu durumda cımbızla ya da ellerinizle zarı dikkatlice çıkartın, ama çok yavaş ve nazikçe yapın.

Beklemek istemiyorsanız, kabuğu elle çıkarabilirsiniz ama dikkatli olun; kökler yeterince gelişmediyse, fidenin tamamını topraktan çıkarabilirsiniz. Bu yüzden kesinlikle aşırı güç kullanmayın. Şoku veya stresi önlemek için önce tohum kabuğunu mutlaka nemlendirin, böylece fidenin topraktan tamamen çıkmasını engellemiş olursunuz, özellikle de substrattan tamamen çıkarmamak için dikkat edin.

• Nem seviyesinin uygun aralıkta olmasını nemlendirici ile sağlayın.
• Fidenin üzerine plastik bir kubbe (kesilmiş plastik şişe ya da bardak gibi) koyarak yüksek nemli bir ortam oluşturun.

8. Kenevir Fide Aşamasında Dikkat Edilmesi Gerekenler

Yazının genelinde bahsedilen bu sorunlardan kaçınmak için aşağıdaki temel ipuçlarını dikkate alarak kenevir fidelerinizi sağlıklı ve mutlu tutabilirsiniz.

Mükemmel Ortam

Bağıl nem ve sıcaklık fidenizin gelişimini doğrudan etkiler, bu yüzden ışık çok kuvvetli olmasın ama yine de fideler yeterince ışık alsın. Sıcaklık 21-23 ºC ve bağıl nem %70-80 aralığında olmalıdır. Uygun şartlara uymazsanız büyüme sekteye uğrar ve uzun süre devam ederse bitkileriniz ölebilir. İşte farklı koşullarda karşılaşabileceğiniz senaryolar:

Substrat çok ıslak

Substrat çok ıslaksa, tohumlar boğulabilir. Tohumlar suda çimlense de substratın aşırı ıslak olması zararlıdır, daima nemli tutun ama sırılsıklam bırakmayın.

Substrat çok kuru

Kenevir tohumları çimlenmek için neme ihtiyaç duyar; ortam aşırı kuru olursa tohumlar çimlenemez ve ölür.

Doğru Sulama

Kenevir fidelerini doğru sulamak yeni başlayanlar için en zor kısımdır. Çok fazla sulama aşırı sulanmış, çok azı ise susuz kalmış bir bitkiyle sonuçlanır. Yaklaşık 100 ml suyla başlayıp bitkinizin büyümesine göre miktarı artırın.

Tohumlar çok derine ekildi

Kökleri desteklemek ve tohumu kaplamak için en fazla 1 - 3 cm derine ekmelisiniz. Daha derine ekerseniz fide topraktan çıkmakta zorlanır; çok derin ekmeyin.

Ortam yeterince sıcak değil

Fideler 22 - 26 derece arası sıcaklığı tercih eder; daha soğukta daha yavaş büyür.

Ortam çok nemli

Yeni çıkan fideler için plastik kubbe kullanmak iyi bir fikirdir ama kotiledonlardan sonra ilk tek parmaklı yapraklar çıkınca hemen kabı çıkarın; yüksek nem damping off (çürük) hastalığına yol açar ve fidenin devrilip ölmesine sebep olur.

Işık Yoğunluğu

Kenevirde ışık yanığı bitkilerinize zarar verebilir eğer ışık çok güçlüyse. Fideler yetişkin bitkilere göre çok daha hassastır, bu yüzden ışığı azaltın veya lambanın yerini değiştirin. Ayrıca, fideleriniz çok fazla uzuyorsa daha fazla ışığa ihtiyacı olduğunu gösterir; bu durumda ışık yoğunluğunu artırın veya lambayı yaklaştırın.

9. Kenevir Fide Sorunları Hakkında SSS

Kenevir fide sorunları ile ilgili en sık sorulan soruları burada bulabilirsiniz. Unutmayın; farklı sorunlar benzer belirtiler gösterebilir, bu yüzden radikal önlem almadan önce problemin ne olduğundan %100 emin olun.

"Neden fidemin yaprakları sararıyor? Kenevirde besin eksikliği olabilir mi?"

Yapraklar sararmaya başladığında muhtemelen besin problemi vardır; yani ya besin eksikliği, ya fazla besin, ya da yanlış tip besin veriyorsunuz demektir.

"Fidelerimin plastik kubbesini ne zaman çıkarmalıyım?"

Plastik kubbe çimlenmeyi hızlandırmak için nemi artırır; kotiledonlardan sonra tamamen bir çift yaprak çıktığında çıkarabilirsiniz.

"Neden kenevir fidemin yaprakları aşağı kıvrılıyor?"

Genellikle aşırı sulama veya yüksek sıcaklığa maruz kalma sonucu oluşur. Sıcaklık 20-25 ºC aralığında olmalı ve verdiğiniz su miktarına dikkat edin.

"Kenevir fidemi ne zaman ışık altına almalıyım?"

Fidenizin çimlenmeden itibaren ışığa ihtiyacı var; ilk 1-2 hafta 15-20 W floresan kullanabilirsiniz. Tamamen gerçek yapraklar oluşunca LED veya MH ampul altına alabilirsiniz.

"Kenevir fideleri için daha iyi bir ışık programı var mı?"

Hem autoflowering hem fotoperiyodik kenevir fideleri için en iyi ışık süreci tohumdan itibaren 18/6’dır.

"Substrat fideler için gerçekten önemli mi?"

Kesinlikle! Güçlü bir başlangıç için substrat karışımı çok önemlidir. Bazı yetiştiriciler ilk haftalar için besin sağlayan “hafif karışım”ları tercih eder, bazıları ise perlit ve coco fiberle kendi karışımlarını hazırlar. En iyi substrat yoktur; iyi oksijenlenme ve su tutma sağlayan karışım idealdir. 

"Neden kenevir fidelerim çok yavaş büyüyor?"

Bu en zor sorulardan biri çünkü birçok nedeni olabilir. Kenevir fideleriniz besin eksikliği yaşıyor olabilir ya da yetersiz aydınlatma, aşırı sıcaklık veya nemden kaynaklanıyor olabilir.”

"Büyüme lambası kenevir fidesinden ne kadar uzakta olmalı?"

CFL lamba kullanıyorsanız 5-10 cm, HPS veya MH kullanıyorsanız 25-40 cm uzakta, LED kullanıyorsanız yaklaşık 75 cm uzakta ve mümkünse %40 ışık şiddetiyle kullanmalısınız.

"Tohumların çimlenip fidenin topraktan çıkması ne kadar sürer?"

Çimlenme genellikle hızlıdır fakat tohumun kalitesine göre 5 günü bulabilir. Çimlenip saksıya alındıktan sonra uygun koşullarda yaklaşık 3 gün içinde fide topraktan çıkar.  

"Fide döneminde bitkinin cinsiyeti anlaşılır mı?"

Hayır, kenevir bitkinizin erkek mi dişi mi olduğunu sadece ön-çiçeklenme döneminde anlayabilirsiniz. Çünkü cinsiyetin görülmesi için bitkinin cinsel olgunluğa ulaşması gerekir; o dönemde erkek polen kesecikleri veya dişi stigmalar oluşur.

10. Sonuç

Kenevir fideleri oldukça hassas ve kırılgandır. Bu yüzden onları iyi korumalı ve bu aşamadaki sorunlardan kaçınmalısınız; çünkü geri kazansalar dahi boy ve yapı olarak etkilenirler ve nihayetinde hasadınızı da etkilerler. Başka yetiştiricilere yardımcı olacak ipuçlarınız varsa, aşağıya yorum bırakmaktan çekinmeyin!

Dış Kaynaklar:

1. Seedlings. - Jenkins, Elwyn. (2020).
2. Effect of seedling grades on seedling vigour of Azadirachta indica. - Mani, Gangadharan & A.Bharathi,. (2020).