กัญชาเพิ่มความคิดสร้างสรรค์ได้อย่างไร?

• 1. ความคิดสร้างสรรค์และการคิดแบบแตกแขนง (divergent thinking) คืออะไร?
• 1. a. การคิดแบบแตกแขนง (divergent thinking)
• 2. กัญชา ความคิดสร้างสรรค์ และการทำงานของสมอง
• 3. ปริมาณกัญชาที่เหมาะสมในการกระตุ้นความคิดสร้างสรรค์คือเท่าไร?
• 4. สรุป

เท่าที่เราจะจำได้ กัญชาและศิลปะ มักเชื่อมโยงกันอยู่เสมอ มันดูเหมือนกับว่าทั้งสองสิ่งนี้เป็นเหมือนเนยถั่วกับเยลลี่ในแซนด์วิชเลยทีเดียว และแม้การจะให้ทุกคนเห็นพ้องต้องกันเป็นเรื่องยาก แต่เรื่องความสามารถของกัญชาในการ กระตุ้นความคิดสร้างสรรค์ คุณจะได้รับคำตอบว่า 'ใช่เลย' อย่างแน่นอน 

คุณเคยสูบกัญชาแล้วกลายเป็น สุดยอดแรงบันดาลใจ ในการวาดรูปหรือระบายสี หรืออาจหยิบกีตาร์ เบส หรือเครื่องดนตรีอื่น ๆ มาเล่น เขียนอะไรบางอย่าง และอื่น ๆ อีกไหม? แล้วทีวี ซีรีส์ หรือพิพิธภัณฑ์ล่ะ? เมื่อคุณสูบกัญชาแล้วนั่งดูศิลปะ คุณรู้สึกเหมือนเชื่อมต่อกับงานนั้นมากขึ้นไหม?

เราเคยได้ยินมาว่าบางคนสูบกัญชาแล้วรู้สึกคึกจนอยากจัดบ้านไปพร้อมกับเปิดเพลงสุดโปรด ซึ่งก็ถือเป็นอีกหนึ่งรูปแบบของความสร้างสรรค์ สรุปแล้วเรายืนยันได้เลยว่ากัญชาช่วยเพิ่มความคิดสร้างสรรค์แน่นอน แต่ มันเกิดขึ้นได้อย่างไร? นี่แหละคือสิ่งที่เราจะหาคำตอบในบทความนี้ 

1. ความคิดสร้างสรรค์และการคิดแบบแตกแขนง (Divergent Thinking) คืออะไร?

ก่อนอื่นเรามาดูกันก่อนว่าเราจะนับอะไรเป็น ความคิดสร้างสรรค์ ในพจนานุกรมให้ความหมายว่าความคิดสร้างสรรค์ คือแนวโน้มในการผลิตหรือรับรู้ถึง ไอเดีย ทางเลือก หรือความเป็นไปได้ต่าง ๆ ที่อาจช่วยแก้ปัญหา สร้างความบันเทิงให้กับตนเองหรือผู้อื่น และใช้เพื่อสื่อสาร ¹ 

นอกจากนี้ตามคำจำกัดความของ Cambridge ความคิดสร้างสรรค์คือความสามารถในการสร้างหรือใช้ ไอเดีย ที่แปลกใหม่และไม่เหมือนใคร แต่ ดร.เอลลิส พอล ทอร์แรนซ์ นักจิตวิทยาชาวอเมริกัน ให้คำจำกัดความที่ซับซ้อนและแม่นยำมากขึ้น 

"ความคิดสร้างสรรค์คือกระบวนการในการ รู้สึกไว ต่อปัญหา ช่องว่างในความรู้ องค์ประกอบที่ขาดหาย ความไม่สมดุล ฯลฯ ระบุอุปสรรค ค้นหาวิธีแก้ไข ตั้งข้อสันนิษฐานหรือสมมุติฐานเกี่ยวกับสิ่งที่ขาด ทดสอบและทดลองอีกครั้ง และอาจปรับเปลี่ยนหรือทดสอบใหม่อีกครั้ง สุดท้ายคือ สื่อสาร ผลลัพธ์ที่ได้" ²

อย่างไรก็ตาม ความคิดสร้างสรรค์เป็นเรื่องที่ อัตวิสัย มากนิยามจึงอาจแตกต่างกันไปตามแต่ละบุคคล เพราะนิยามทางวิทยาศาสตร์หรือในตำราจะรู้อะไรจริง ๆ เกี่ยวกับความคิดสร้างสรรค์กันล่ะ?

การคิดแบบแตกแขนง (Divergent Thinking)

ส่วนเพื่อจะตอบคำถามก่อนหน้า วิทยาศาสตร์ใช้ การคิดแบบแตกแขนง ในการวัดความคิดสร้างสรรค์ มันถือเป็นวิธีคิดที่วิเคราะห์ทางออกได้หลากหลายช่องทางเท่าที่จะนึกออกและปกติมักใช้รูปแบบระดมสมองหรือ brainstorm คือคิดแบบอิสระ ไม่เป็นเส้นตรง และปล่อยให้ไอเดียไหลเวียนได้อย่างอิสระ ⁴

การคิดแบบแตกแขนงเกี่ยวข้องกับ วิธีการ ระดมสมอง หรือการสร้างไอเดียในเวลาสั้น ๆ โดยไม่ตัดสินว่าไอเดียนั้นเป็นอย่างไร แต่เปิดโอกาสให้มีไอเดียใหม่ ๆ เพิ่มเข้ามาอย่างต่อเนื่อง 

วิธีที่จะช่วยกระตุ้นการคิดแบบแตกแขนง มีดังนี้: 

• Brainstorming: การยิงไอเดียออกมาอย่างอิสระโดยไม่มีลำดับหรือทิศทางที่แน่ชัด แต่โดยมากจะมีเป้าหมายในใจ
• เขียนบันทึก: การบันทึกไอเดียสุ่มที่นึกขึ้นได้ระหว่างวัน สะสมเป็นคลังความคิด
• Freewriting: ช่วงเวลาที่กำหนดให้เขียนอย่างต่อเนื่องโดยไม่หยุดในหัวข้อหนึ่ง
• Mind หรือ Subject Mapping: มักทำหลัง brainstorm คือการสร้างแผนผังที่เชื่อมโยงไอเดียต่าง ๆ ที่คิดสุ่มขึ้นมา เริ่มต้นจากหนึ่งไอเดียแล้วแตกแขนงไปยังแนวคิดอื่น ๆ 

แล้วกัญชาช่วยกระตุ้นขั้นตอนต่าง ๆ เหล่านี้ของความคิดสร้างสรรค์และการคิดแบบแตกแขนงได้อย่างไร?

2. กัญชา ความคิดสร้างสรรค์ และการทำงานของสมอง

วิทยาศาสตร์พบว่าส่วนของสมองที่เกี่ยวข้องกับความคิดสร้างสรรค์คือ สมองกลีบหน้า (frontal cortex) เพราะบริเวณนี้มีหน้าที่ควบคุมกระบวนการรับรู้ที่เป็นกุญแจสำคัญต่อความคิดสร้างสรรค์ ⁵

• หน่วยความจำขณะทำงาน (Working memory): เป็นระบบความจำที่มีขีดจำกัด รับผิดชอบต่อการจดจำระยะสั้น การประมวลผล และจัดการข้อมูล
• การคิดแบบนามธรรม (Abstraction): เป็นกระบวนการคิดที่มีความยืดหยุ่นและปรับตัวได้ เกี่ยวข้องกับความคิดที่ไม่จำกัดอยู่แค่สิ่งของที่จับต้องได้เท่านั้น อาจรวมถึงแนวคิดหรือความรู้สึก
• การวางแผน (Planning): กลุ่มหน้าที่ในสมองที่สำคัญต่อการควบคุมพฤติกรรม ใช้แปลงแนวคิดให้เป็นจริง และไปสู่เป้าหมายได้สำเร็จ
• ความยืดหยุ่นทางความคิด (Cognitive flexibility): ความสามารถในการสลับคิดระหว่างแนวคิดที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง หรือคิดถึงสิ่งต่าง ๆ พร้อมกัน หรือหาความเชื่อมโยงระหว่างแนวคิดที่ไม่น่าจะเกี่ยวข้องกันได้

เพราะกัญชาทำให้ เลือดไหลเวียน สู่กลีบหน้าของสมองมากขึ้น ซึ่งทำให้บริเวณนี้ตื่นตัวและในบางกรณีจึงสร้างสรรค์มากขึ้น ในความเป็นจริงแล้ว งานวิจัยในปี 1993 แสดงให้เห็นว่าการไหลเวียนของเลือดในสมอง (cerebral blood flow, CBF) เพิ่มขึ้นเมื่อบริโภคกัญชา 

งานวิจัยระบุว่า เมื่อนำคนที่มีความคิดสร้างสรรค์สูงและต่ำมาเปรียบเทียบ แม้มันจะดูอัตวิสัยมากในความเห็นของเรา  กลุ่มที่มีความคิดสร้างสรรค์สูงจะมี กิจกรรมในกลีบหน้าสูงขึ้น และมีการกระตุ้นเพิ่มขึ้นเมื่อทำงานที่เกี่ยวข้องกับความคิดสร้างสรรค์ กิจกรรมนี้ช่วยกระตุ้นการสร้างสรรค์ผลงานในสองจังหวะ

ประการแรก การกระตุ้นนี้เปิดพื้นที่รอบ ๆ นิวเคลียส แอคคัมเบินส์ ในสมอง ซึ่งเป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับวงจรแห่งรางวัล (reward circuit) และทำหน้าที่เหมือนตัวกลางในการรับรางวัล ประการที่สอง การคิดสร้างสรรค์แบบแตกแขนงจะเกิดขึ้นในกลีบหน้าสมองนี่เอง ⁷

3. ปริมาณกัญชาที่เหมาะสมในการกระตุ้นความคิดสร้างสรรค์คือเท่าไร?

แม้พวกเราสายเขียวส่วนใหญ่จะยืนยันได้ว่ากัญชาช่วยเพิ่มความคิดสร้างสรรค์จากประสบการณ์ส่วนตัว แต่ก็คงจะรู้กันดีว่าบางครั้งกัญชาโดยเฉพาะเมื่อสูบเยอะเกินไป ก็ทำให้เรา หมดสภาพ เช่นกัน 

อันที่จริง มีงานวิจัยในปี 2014 ที่พบว่าปริมาณกัญชาที่ต่างกัน ส่งผลต่อกระบวนการสร้างสรรค์ต่างกัน โดยมีการแบ่งผู้เข้าร่วมเป็นสามกลุ่ม กลุ่มละขนาดโดสต่ำ สูง และอีกกลุ่มรับยา placebo ⁸

ผลคือกลุ่มที่ได้รับโดสต่ำสามารถพัฒนาได้ดีขึ้นในสองด้านของการคิดแบบแตกแขนง ได้แก่ ความลื่นไหล ในจำนวนคำตอบที่ให้ได้หลากหลาย และ ความยืดหยุ่น ในความหลากหลายในคำตอบ ส่วนกลุ่ม placebo ก็มีผลใกล้เคียงกับกลุ่มโดสต่ำในจุดนี้เช่นเดียวกัน 

เมื่อดูที่ ความแปลกใหม่ หรือการสร้างสรรค์สิ่งใหม่อันเป็นเอกลักษณ์ กลุ่มโดสต่ำก็ยังนำมาเป็นอันดับหนึ่ง ตามมาด้วย placebo ส่วนกลุ่มที่ได้รับกัญชาปริมาณสูงกลับทำคะแนนได้แย่ในทุกจุด ยกเว้นหนึ่งข้อ 

เมื่อเป็นเรื่องของ การขยายความ หรือให้คำอธิบายและรายละเอียด กลุ่มที่เมาสุด ๆ กลับนำโด่ง ส่วนกลุ่มที่ได้รับโดสต่ำและ placebo ให้ผลไล่ ๆ กัน สรุปว่ากัญชาส่งผลต่อความคิดสร้างสรรค์จริง แต่หากใช้มากเกินไปอาจจะพาคุณไปสู่โหมด "นิ่งเป็นผัก" แทน 

4. สรุป

ดังนั้น แม้เราจะเชื่อกันว่ากัญชาช่วยเพิ่มความคิดสร้างสรรค์ แต่มันจะเห็นผลดีกว่าสำหรับปริมาณที่ต่ำ ถ้าคุณอยากใช้กัญชาเป็นผู้ช่วยในการสร้างผลงาน ลองเลย! แต่อย่าลืมว่าถ้ามากเกินไป อาจจะกลายเป็น หมดไฟทำอะไร ไปเลยก็ได้ 

อย่างไรก็ตาม แม้เราจะชอบอ้างอิงงานวิจัย แต่มันไม่ใช่ขาวกับดำเสมอไป บางทีคุณอาจจะเป็นคนหนึ่งที่อยู่ในโซนสีเทา สูบกัญชาเยอะ ๆ แต่กลับสร้าง ผลงานชิ้นโบว์แดง ออกมาได้ 

สิ่งที่เราหมายถึงก็คือ ทุกอย่างยังไม่แน่นอนบนเส้นทางของความคิดสร้างสรรค์ และศิลปินแต่ละคนก็มีวิธีทำงานที่ ไม่เหมือนใคร อย่าพยายามยัดตัวเองเข้าไปในกรอบที่ไม่ใช่ของคุณเอง สนุกกับสิ่งที่ทำให้คุณเวิร์ค ไม่ว่าจะสูบเยอะ สร้างเยอะ หรือสูบน้อยงานก็ออก 

แหล่งข้อมูลภายนอก

1. "What is creativity?" Human Motivation, 3rd ed., by Robert E. Franken. 1994. 
2. "Creativity" Cambridge Dictionary. 
3. "Scientific Views of Creativity and Factors Affecting Its Growth" Vol. 94, No. 3, Creativity and Learning. Dr. E. Paul Torrance. Summer 1965.
4. "Strategies of Divergent Thinking" University of Washington. 
5. "Connecting the Dots: Your Brain and Creativity" Dita Cavdarbasha and Jake Kurczek. May 2017.
6. "Acute changes in cerebral blood flow after smoking marijuana" R. J. Mathew and W. H. Wilson. 1993. 
7. "Frontal lobe neurology and the creative mind" Leonardo Cruz de Souza, Henrique Guimarães, Antônio Lúcio Teixeira, Paulo Caramelli, Richard Levy, Bruno Dubois, and Emmanuelle Volle. July 2014. 
8. "Cannabis and creativity: highly potent cannabis impairs divergent thinking in regular cannabis users" Mikael A. Kowal, Arno Hazekamp, Lorenza S. Colzato, Henk van Steenbergen, Nic J. A. van der Wee, Jeffrey Durieux, Meriem Manai, and Bernhard Hommel. October 2014.